Zaledwie kilkanaście kilometrów od Białegostoku, w malowniczej Choroszczy, kryje się architektoniczny klejnot – pałac w Choroszczy, będący letnią rezydencją Jana Klemensa Branickiego. Ten barokowy pałac, zbudowany na sztucznej wyspie otoczonej kanałami, stanowi doskonały przykład XVIII-wiecznej magnackiej posiadłości zaprojektowanej w stylu francuskim. Dziś zapraszam Was w podróż w czasie do miejsca, gdzie magnacka elita Rzeczypospolitej spędzała lato wśród ogrodów, kanałów i wytwornych wnętrz.
Historia pałacu w Choroszczy i jego fundator
Historia pałacu w Choroszczy sięga początku XVIII wieku, kiedy to tereny te trafiły w ręce rodu Branickich. Jan Klemens Branicki, hetman wielki koronny, kasztelan krakowski i jeden z najbogatszych magnatów ówczesnej Rzeczypospolitej, postanowił stworzyć tutaj swoją letnią siedzibę.
Pierwszy pałac powstał w latach 1725-1730, jednak ze względu na wilgotne podłoże szybko uległ zniszczeniu. W 1757 roku został rozebrany, a na jego miejscu w 1759 roku wzniesiono nowy obiekt, będący wierną kopią poprzedniego. Budynek, choć posiadał aż 22 pomieszczenia, z czasem okazał się zbyt ciasny dla licznych gości, dlatego wokół powstały dwa pawilony gościnne oraz dwie oficyny: gościnna i kuchenna.
Pałac został zaprojektowany w modnym wówczas francuskim stylu entre cour et jardin (między dziedzińcem a ogrodem). Usytuowano go na sztucznej wyspie, otoczonej kanałami wzorowanymi na wersalskich, co nadawało mu szczególnego uroku i prestiżu.
Park przy pałacu w Choroszczy – „Polski Wersal”
Równie imponujący jak sam pałac był otaczający go park. Jan Klemens Branicki rozpoczął jego urządzanie już w 1748 roku, prawdopodobnie w związku z planowanym ślubem z Izabelą Poniatowską, siostrą przyszłego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Kompozycję ogrodową zaprojektował płk. Jan Henryk Klemm przy współpracy francuskiego inżyniera Pierre’a Ricauda de Tirregaille’a. Powstał park o powierzchni około 25 hektarów (w tym 1 hektar wód), którego charakterystycznym elementem były krzyżujące się kanały i gwiaździste alejki. Główną oś widokową stanowił ponad 400-metrowy kanał zakończony sztucznie usypanym wzgórzem (dzisiaj zwanym Górą Miłości).
Ogród, w pobliżu pałacu poddany sztywnym regułom parku francuskiego, w dalszej części przechodził płynnie w nieuporządkowaną, naturalną gęstwinę lasów i zwierzyńców, zgodnie z modą na łączenie formalnych ogrodów francuskich z bardziej naturalnymi angielskimi. Specjaliści twierdzą, że ten układ kanałów i alejek mógł być jedyną taką kompozycją w Polsce.
Park zdobiły liczne rzeźby, bramki, mostki nad kanałami oraz drewniane posągi ptaków i aniołków (puttów). Nad jednym z poprzecznych kanałów znajdowała się altana chińska, a drugie ramię kanału wieńczyła rzeźba Diany. W pobliżu urządzono gabinet ogrodowy z okrągłym wnętrzem wypełnionym sadzawką.
Życie towarzyskie w pałacu w Choroszczy
Pałac w Choroszczy był idealnym miejscem do wypoczynku i rozrywek. Goście pałacu oddawali się polowaniom w pobliskim zwierzyńcu, panowie grali w modnego wówczas bilarda, a panie w wolanta (grę przypominającą dzisiejszego badmintona). Dużą popularnością cieszyły się też przejażdżki gondolami po wodach kanałów.
Gośćmi pałacu byli między innymi dwaj polscy monarchowie: August III Wettin oraz Stanisław August Poniatowski. Każdego roku odbywały się tu huczne uroczystości – po imieninach Jana Klemensa Branickiego (24 czerwca) świętowanych w Białymstoku, goście przenosili się do Choroszczy, gdzie około 1 lipca obchodzono urodziny Izabeli Branickiej. Spotykała się tutaj elita ówczesnej Rzeczypospolitej.
Zmienne losy pałacu w Choroszczy
Po bezpotomnej śmierci hetmana w 1771 roku pałac w Choroszczy zaczął podupadać. Dobra choroskie otrzymała w dożywocie wdowa Izabela Branicka, a po jej śmierci w 1808 roku przeszły one w ręce Jana Potockiego, następnie jego córki Marianny, żony Tadeusza Mostowskiego, a potem ich córki Pelagii, żony Aleksandra Komara.
W czasie powstania listopadowego Rosjanie urządzili w pałacu szpital wojskowy. W 1840 roku kompleks pałacowy wydzierżawili bracia Moes, którzy założyli tu fabrykę włókienniczą. Stopniowo dokonali licznych przeróbek pałacu, dostosowując go do potrzeb fabrycznych. Zlikwidowano niektóre budynki, a sam pałac został gruntownie przebudowany – rozszerzono bryłę i zmieniono detale architektoniczne.
Tragiczny los spotkał pałac w 1915 roku, kiedy został spalony przez wycofujące się wojska rosyjskie. Odbudowa rozpoczęła się dopiero w latach 60. XX wieku według projektu arch. Stanisława Bukowskiego, który wykorzystał zachowane XVIII-wieczne rysunki.
Pałac w Choroszczy jako Muzeum Wnętrz Pałacowych
Obecnie w pałacu w Choroszczy mieści się Muzeum Wnętrz Pałacowych, filia Muzeum Okręgowego w Białymstoku. Choć oryginalne wyposażenie niestety nie przetrwało do naszych czasów, ekspozycja prezentuje meble, wyroby porcelanowe, zabytkowe zegary, lichtarze i kobierce z XVIII i XIX wieku. Z czasów świetności pałacu zachowały się jedynie dwie płyty kominkowe z herbami: Gryfem Branickich i Ciołkiem Poniatowskich.
Układ pomieszczeń na parterze nie odbiega zasadniczo od tego z czasów Branickiego. Zgromadzone tu meble pokazują ewolucję stylu: od ciężkich mebli barokowych po lekkie rokokowe i klasycznie eleganckie z czasów Ludwika XVI. Na piętrze zmieniono dawny układ na korzyść większych wnętrz salonowych, gdzie eksponowane są meble w stylu empire, biedermeier i eklektyczne.
Ciekawym elementem ekspozycji jest figura Murzyna trzymającego latarnię, która wita gości na parterze. We wnętrzach można również podziwiać portrety dawnych właścicieli, w tym Jana Klemensa i Izabeli Branickich.
Zwiedzanie pałacu w Choroszczy – praktyczne informacje
Muzeum jest czynne codziennie z wyjątkiem poniedziałków w godzinach 10-17. Bilet normalny kosztuje 14 zł. Pałac położony jest przy ul. Pałacowej w Choroszczy, około 14 km od centrum Białegostoku.
Zwiedzając pałac w Choroszczy, warto również przejść się po zachowanych fragmentach parku, by choć częściowo poczuć jego dawny charakter. Choć park jest dziś nieco zaniedbany, spacer kanałami i alejkami pozwala uruchomić wyobraźnię i przenieść się w czasy świetności tego miejsca.
Będąc w Choroszczy, warto również zobaczyć barokowy kościół pod wezwaniem Jana Chrzciciela i św. Szczepana Męczennika, ufundowany przez Jana Klemensa Branickiego, oraz prawosławną cerkiew z XIX wieku. Oba obiekty znajdują się w pobliżu rynku miejskiego.
Pałac w Choroszczy – perła architektury barokowej na Podlasiu
Pałac w Choroszczy to fascynujący przykład magnackiej posiadłości z epoki saskiej. Mimo burzliwych losów i zniszczeń, dzięki starannej odbudowie możemy dziś podziwiać jej piękno i wyobrazić sobie, jak wyglądało życie polskiej arystokracji w XVIII wieku. Pałac i otaczający go park stanowią ważny element dziedzictwa kulturowego Podlasia i są warte odwiedzenia podczas podróży po tym regionie Polski.
Francuska koncepcja rezydencji entre cour et jardin, unikatowy układ kanałów i alejek, bogata historia – wszystko to sprawia, że pałac w Choroszczy zasługuje na miano prawdziwej perły Podlasia.
Fot.KB Fotografia / Podlaskie.news
